پهنه بندی خطر وقوع سیل در حوضه آبخیز شهداد با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)

نویسندگان

1 دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته کرمان

2 دانشیار، پژوهشگاه علوم و تکنولوژی پیشرفته و علوم محیطی، دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته، کرمان، ایران

چکیده
سیل یکی از مخرب ترین پدیده‌های طبیعی است که سالانه خسارات بسیار زیادی را در دنیا و به خصوص ایران به بار می‌آورد و سالانه زندگی بسیاری از افراد را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. شناسایی مناطق پرخطر یکی از راه‌های جلوگیری از اثرات سیل است. نقشه خطر سیل به منظور مدیریت بهتر برای کنترل سیل یک امر ضروری به نظر می‌رسد. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی سیل در حوضه آبخیز شهداد با استفاده از سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی است. برای این منظور نقشه‌های سیل‌خیزی و سیل‌گیری شهداد با استفاده از پردازش تصاویر ماهواره‌ای لندست 8 )سنجنده‌ی (OLI و سنتینل2 تهیه شدند. در این پژوهش، سیل‌خیزی به‌عنوان استعداد و پتانسیل حوضه برای تولید رواناب و شکل‌گیری سیلاب، و سیل‌گیری به‌عنوان قابلیت یا احتمال غرقابی‌شدن و تجمع آب در یک محدوده در اثر ورود جریان سیلاب تعریف شده است. برای پهنه‌بندی و شناسایی خطر سیل ابتدا با مرور مطالعات پیشین معیارهای اصلی موثر در سیل‌خیزی و سیل‌گیری شامل: شیب، پوشش گیاهی، انحنا، کاربری اراضی، زمین‌شناسی، تراکم شبکه زهکشی، شاخص رطوبت توپوگرافی، شاخص قدرت جریان، ارتفاع، فاصله از رودخانه، وجود موانع در بستر رودخانه و پروفایل بستر رودخانه، انتخاب و سپس نقشه معیارها به صورت رستر در محیط GIS تهیه و طبقه بندی شدند. وزن معیارها نیز در نرم افزارExpert Choice و بر اساس روش AHP محاسبه شد. در نهایت با تبدیل ترکیب خطی وزنی (WLC) نقشه‌های سیل‌خیزی و سیل‌گیری منطقه مورد مطالعه در نرم‌افزار GIS، تهیه شدند. نقشه نهایی سیل‌خیزی نشان داد که حدود 16% از منطقه مورد مطالعه در پهنه خطر بسیار زیاد، 26% در پهنه خطر زیاد، 36% در پهنه خطر متوسط، 18% در پهنه خطر کم و 3% درصد در پهنه خطر بسیار کم از لحاظ سیل خیزی قرار دارد. همچنین نقشه نهایی سیل‌گیری نشان داد که حدود 10% از منطقه مورد مطالعه در پهنه خطر بسیار زیاد، 28% در پهنه خطر زیاد، 15% در پهنه خطر متوسط، 26% در پهنه خطر کم و 21% در پهنه خطر بسیارکم از لحاظ سیل‌گیری قرار دارد. نتایج این تحقیق می‌توانند مدیران و کارشناسان را جهت مدیریت خطر سیل یاری رساند.

کلیدواژه‌ها


1- علیزاده ا، اصول هیدرولوژی کاربردیدانشگاه امام رضا (ع)، 1388.
2- هیات ویژه گزارش ملی سیلاب ها، روایت سیلاب های 1398-1397 ایران، مهر 1398.
3- فتوحی ص، کیانی س، ریز پهنه بندی ریسک سیلاب شهری با استفاده از مدل فرایند تحلیل سلسله مراتبی (مطالعه ی موردی: شهر نهاوند) نشریه علمی جغرافیایی آمایش محیط، 1394، 29(8)، صفحه 133-152. (DOI:10.30473/grup.2024.55316.2554)
 4- خسروی خ، معروفی نیا ا، نوحانی ا، چپی ک، ارزیابی کارایی مدل رگرسیون لجستیک در تهیه نقشه حساسیت به وقوع سیل. نشریه علمی پژوهشی مرتع و آبخیزداری، 1395، 69(4)، صفحه 676-863. (DOI:10.22059/jrwm.2017.61187)
5- اسفندیاری دارآباد ف، رحیمی م، پورمرتضی غ، پهنه بندی سیلاب حوضه آبریز آجرلو چای با استفاده از روش L-THIA و منطق فازیپژوهشهای ژئومورفولوژی کمّی، 1398، 8(2)، صفحه 155-171.
6- خلیلی ع، اسروش آ، ارزیابی آسیب پذیری ناشی از سیلاب در منطقه مکران با استفاده از نرم افزارArcGIS . فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 1399، 11(1)، صفحه 11-66.
7-Javan, F., Atashbahar, R., & Motalebpoor, A. (2025). Zoning of Environmental Hazards in Tourism Destinations with Emphasis on Flooding (Case Study: Sarvabad County, Kurdistan Province). Journal of Environmental Research in Mountainous Regions, 1(3), 43-56. (DOI: 10.22034/ermr.2025.144141.1025)
8- Pratik, Dash.Jishnu, Sar (2020). Identification and validation of potential flood hazard area using GIS-based multi-criteria analysis and satellite data-derived water index, Journal of Flood Risk Management published by Chartered Institution of Water and Environmental Management and John Wiley & Sons Ltd. Pp123-145. (DOI:10.1111/jfr3.12620)
9- Lars Tierolfa. Hansde Moelb. Jaspervan Vlietb (2021). Modeling Urban Development And Its Exposure to River Flood Risk in Southeast Asia. Computers, Environment and Urban Systems. Volume 87, May 2021, 101620. (DOI:10.1016/j .compen vurbsys.2021.101620)
10-Taoukidou, N., Karpouzos, D., & Georgiou, P. (2025). Flood Hazard Assessment Through AHP, Fuzzy AHP, and Frequency Ratio Methods: A Comparative Analysis. Water, 17(14), 2155. ( DOI:.3390/w17142155)
11- Islam, I., Rahman, M. A., Adham, M. I., Majumder, A. A. S., & Zaman, A. (2025). Assessment and Zonation of Flood Susceptibility in Sylhet Division, Bangladesh Using GIS and Analytic Hierarchy Process (AHP). Journal of Flood Risk Management, 18(4), e70121. (DOI:10.1111/jfr3.70121)
12- سلیمی موید س، دانش بومیِ انتقال و بهره برداری آب در شهداد. فصلنامه اثر، 1395، 37(73)، صفحه 59-92.
13- جلال آبادی ل, رمضان زاده لسبویی م،  شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر توسعه اکوتوریسم پایدار در بیابان لوت. نشریه گردشگری شهری, 1403، 11(4), صفحه 39-58. (DOI:10.22059/jut.2024.376997.1212)
14- علوی پناه ک، مطالعه دمای پدیده های سطحی حاشیه یاردانگ های بیابان لوت با استفاده از مطالعات میدانی و داده های حرارتی ماهواره. نشریه بیابان،1381، 7(2)، صفحه 67-79.
15-رامشت م, سیف ع، شاه زیدی س، انتظاری م، تأثیر تکتونیک جنبا بر مورفولوژی مخروط افکنه ی درختنگان در منطقه ی شهداد کرمان. مجله جغرافیا و توسعه, 1388، 7(16), صفحه 29-46. (DOI:10.22111/gdij.2009.1174)
16- Kamonchat seejataa, Aphiuha Yoddyinga, Tubtim Wongthadama, Nattapon Mahavika, SArintip Tantaneeb, Assessment of flood hazard areas using Analytical Hierarchy Process over the Lower Yom Basin, Sukhothai Province, the International Conference on Building Resilieence; Using scientific knowledge to inform policy and practice in disaster risk reduction, ICBR2017, 27-29 November 2017, Bangkok, Thailand. (DOI:10.1016/j.proeng.2018.01.044)
17- Kamonchat Seejataa, Aphiuha Yodyinga, Tubtim Wongthadama, Nattapon Mahavika Sarintip Tantaneeb, Assessment of flood hazard areas using Analytical Hierarchy Process over the Lower Yom Basin, Sukhothai Province,2017. (DOI: 10.1016/j.proeng.2018.01.044)
18- Hong H, Panahi M, Shirzadi A Ma, Liu J, Zhu A, Chen W, & et al. Flood susceptibility assessment in Hengfeng area coupling adaptive neuro fuzzy inference system with genetic algorithm and differential evolution. Science of The Total Environment. 2017; 621, 1124–1141. (DOI:10.1016/j.scitotenv.2017.10.114)
19-Hong H, Panahi M, Shirzadi A Ma, Liu J, Zhu A, Chen W, & et al. Flood susceptibility assessment in Hengfeng area coupling adaptive neuro fuzzy inference system with genetic algorithm and differential evolution. Science of The Total Environment. 2017; 621, 1124–1141. (DOI:10.1016/j.scitotenv.2017.10.114)
20- Moore, I.D., Grayons, R.B, and Ladson, A.R., Digital terrain modelling: a review of hydrological, geomorphological, and biological applications. Hydrol Process, 1991, v. 5, p.3-30.  (DOI:10.1002/hyp.3360050103)
21- D.S Fernandez, M.A. Lutz, urban flood hazard zoning In tucman province, argentina, using GIS and multicritria decision analys, Engineeing geology 111, (2010) 90-80. (DOI:10.1016/j.enggeo.2009.12.006)
22-Dass S. Geospatial mapping of flood susceptibility and hydro-geomorphic response to the floods in Ulhas basin, India. Remote Sensing Applications: Society and Environment. 2019; v. 14: 60-74.  (DOI:10.1016/j.rsase.2019.02.006).
23- شناور ب، حسینی م، اورک ن، ارزیابی توان سرزمین به منظور استقرار کاربری توسعه شهری با استفاده از روش ترکیب خطی وزن دار (WLC) در محیط سامانه اطلاعات مکانی (GIS)(مطالعه موردی: حوزه آبخیز زرد خوزستان). فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، 1395، 18(3)، صفحه 99-116.